Tellus Foundation: Plastic Bottle Free Classroom Initiative
Implementer: Lokesh Bapat
Founder, Tellus Foundation
Tellus was established in 2001. The word “Tellus” is the Latin word for Earth. Since its inception, the organization has undertaken various initiatives related to environmental conservation and sustainable living.
Problem
Plastic bottles are widely used by school children for carrying drinking water.
Plastic waste is not merely a waste management issue; it is also a health and environmental issue. Scientific studies have raised concerns regarding chemical leaching and microplastics from plastic products, particularly when exposed to heat. In a tropical country like India, plastic water bottles are often exposed to high temperatures during daily use.
Lokesh Bapat observed that thousands of children carry drinking water in plastic bottles every day and decided to address this issue by encouraging a shift to steel bottles.
Inspiration
While learning about the Great Pacific Garbage Patch and the growing problem of plastic pollution, Lokesh Bapat felt the need to take action.
Initially, Tellus worked on collecting plastic waste from urban and rural areas and ensuring that it reached appropriate recycling facilities. However, over time, Lokesh realized that managing waste after it is generated is only one part of the solution. Reducing plastic consumption at source is equally important.
This realization led to the Plastic Bottle Free Classroom Initiative.
Solution
Since 2012, Tellus has been working with schools to make one classroom at a time plastic-bottle-free.
The intervention consists of two steps:
Step 1: Awareness Generation
Lokesh Bapat conducts interactive sessions with students on:
- Plastic pollution
- Health impacts of plastics
- Microplastics
- Sustainable alternatives
The topic is communicated through stories and discussions, making a complex issue accessible and engaging for children.
Step 2: Immediate Action
At the end of the session, every student in the selected classroom receives a steel water bottle.
The objective is simple:
Replace plastic water bottles with reusable steel bottles.
Key Innovation
Many awareness programs create temporary enthusiasm but fail to result in long-term behaviour change.
To address this challenge, Tellus introduced a simple reinforcement mechanism in collaboration with the school administration.
During attendance, students are encouraged to raise their steel bottle while responding to their name. Students without the steel bottle are immediately noticed.
This is not intended as punishment. Rather, it serves as a daily reminder that caring for one’s health and the environment is a habit that requires consistency.
This simple behavioural nudge helps ensure that the bottle remains in regular use.
Scale
Since 2012, Tellus has distributed approximately 5,000 steel bottles to school students through this initiative.
The organization has also encouraged some restaurants and establishments to shift from plastic bottles to reusable glass bottles.
Tellus Strategy
Awareness → Immediate Action → Reinforcement
Tellus combines three elements:
- Awareness generation
- Provision of a practical alternative
- Reinforcement through existing school systems
The approach recognizes that awareness alone is often insufficient. Lasting behaviour change requires both an alternative and a mechanism that supports continued adoption.
Key Learnings
1. Plastic reduction can be framed as a health issue
Parents and students often relate more strongly to health concerns than waste management concerns.
2. Awareness alone may not lead to action
People are more likely to adopt sustainable practices when a practical alternative is immediately available.
3. Small interventions can create lasting habits
A daily activity such as carrying a water bottle can become an entry point for broader environmental awareness.
4. School systems can reinforce behaviour change
Existing routines such as attendance can be used creatively to support positive habits.
5. One classroom at a time can create meaningful change
The initiative demonstrates that focused interventions can be easier to implement and monitor than large-scale campaigns.
Relevance for Roadmap Development
The Tellus model provides valuable learnings for:
- School sustainability programs
- CSR-supported health and environment initiatives
- Plastic reduction campaigns
- Student behaviour change projects
- Ward-level plastic waste reduction programs
Mission City Chakra has documented this initiative as part of the Pune City Project Repository to preserve and share the learnings from this approach.
टेलस फाउंडेशन : प्लॅस्टिक बाटलीमुक्त वर्ग उपक्रम
उपक्रम राबविणारी संस्था: लोकेश बापट
संस्थापक, टेलस फाउंडेशन
लोकेश बापट यांनी २००१ साली टेलस (Tellus) या संस्थेची स्थापना केली. “Tellus” हा पृथ्वीसाठीचा लॅटिन शब्द आहे. स्थापनेपासून ही संस्था पर्यावरण संवर्धन आणि शाश्वत जीवनशैलीशी संबंधित विविध उपक्रम राबवत आहे.
समस्या
शाळेतील बहुतांश विद्यार्थी पिण्याचे पाणी नेण्यासाठी प्लॅस्टिकच्या बाटल्यांचा वापर करतात.
प्लॅस्टिक ही केवळ कचऱ्याची समस्या नसून आरोग्य आणि पर्यावरणाचीही समस्या आहे. प्लॅस्टिकमधील काही रसायने आणि सूक्ष्म प्लॅस्टिक कण (Microplastics) पाण्यात मिसळू शकतात. भारतासारख्या उष्ण कटिबंधीय देशात प्लॅस्टिकच्या बाटल्या अनेकदा उष्णतेच्या संपर्कात येतात.
लोकेश बापट यांच्या लक्षात आले की हजारो मुले दररोज प्लॅस्टिकच्या बाटल्यांमधून पाणी पित आहेत. या सवयीला पर्याय उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी ठरवले.
प्रेरणा
ग्रेट पॅसिफिक गार्बेज पॅच (Great Pacific Garbage Patch) आणि जगभर वाढणाऱ्या प्लॅस्टिक प्रदूषणाबद्दल वाचल्यानंतर लोकेश बापट यांनी काहीतरी ठोस करण्याचे ठरवले.
सुरुवातीला त्यांनी शहर आणि गावांमधील प्लॅस्टिक कचरा गोळा करून तो पुनर्वापर किंवा प्रक्रियेसाठी योग्य ठिकाणी पोहोचवण्याचे काम केले. मात्र काही काळानंतर त्यांच्या लक्षात आले की केवळ निर्माण झालेल्या कचऱ्याचे व्यवस्थापन पुरेसे नाही. प्लॅस्टिकचा वापर कमी करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
यातूनच “प्लॅस्टिक बाटलीमुक्त वर्ग” या उपक्रमाचा जन्म झाला.
उपाय
२०१२ पासून टेलस फाउंडेशन शाळांमध्ये एका वेळी एक वर्ग प्लॅस्टिक बाटलीमुक्त करण्याचे काम करत आहे.
उपक्रमाचे दोन प्रमुख टप्पे आहेत.
टप्पा १ : जागृती
लोकेश बापट विद्यार्थ्यांशी संवाद साधतात आणि त्यांना पुढील विषयांबद्दल माहिती देतात:
- प्लॅस्टिक प्रदूषण
- प्लॅस्टिकचे आरोग्यावर होणारे परिणाम
- मायक्रोप्लॅस्टिक
- शाश्वत पर्याय
गोष्टी, संवाद आणि उदाहरणांच्या माध्यमातून हा विषय मुलांपर्यंत सोप्या आणि प्रभावी पद्धतीने पोहोचवला जातो.
टप्पा २ : तात्काळ कृती
जागृती सत्रानंतर निवडलेल्या वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला स्टीलची पाण्याची बाटली भेट दिली जाते.
उद्दिष्ट स्पष्ट आहे:
प्लॅस्टिकच्या बाटलीऐवजी स्टीलच्या बाटलीचा वापर सुरू करणे.
वैशिष्ट्यपूर्ण कल्पना
अनेक जागृती मोहिमा तात्पुरता परिणाम घडवून आणतात. काही दिवसांनी लोक जुन्या सवयींकडे परत जातात.
ही अडचण लक्षात घेऊन टेलस फाउंडेशनने शाळांच्या सहकार्याने एक सोपी पण परिणामकारक युक्ती विकसित केली.
हजेरी घेताना विद्यार्थ्यांनी नुसते “हजर” म्हणायचे नाही, तर हातात स्टीलची बाटली धरून हजेरी द्यायची.
ज्यांच्याकडे बाटली नसेल ते लगेच लक्षात येतात.
ही शिक्षा नसून विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यासाठी आणि पर्यावरणासाठी विकसित केलेली शिस्त आहे.
दैनंदिन शालेय प्रक्रियेतून स्टीलच्या बाटलीच्या वापराची सवय दृढ करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
परिणाम
२०१२ पासून आजपर्यंत टेलस फाउंडेशनने सुमारे ५,००० स्टीलच्या बाटल्या विद्यार्थ्यांना भेट दिल्या आहेत.
याशिवाय काही हॉटेल्स आणि व्यावसायिक संस्थांनीही त्यांच्या आवाहनाला प्रतिसाद देत प्लॅस्टिकच्या बाटल्यांऐवजी काचेच्या बाटल्यांचा वापर सुरू केला आहे.
टेलसची कार्यपद्धती
जागृती → तात्काळ कृती → पुनर्बलन
टेलसची कार्यपद्धती तीन घटकांवर आधारित आहे:
- जागृती निर्माण करणे
- पर्याय उपलब्ध करून देणे
- सवयीला बळकटी देणे
या पद्धतीत केवळ माहिती दिली जात नाही, तर वर्तन बदलण्यासाठी आवश्यक साधन आणि त्याला पाठिंबा देणारी व्यवस्था देखील तयार केली जाते.
महत्त्वाचे धडे
१. प्लॅस्टिकचा प्रश्न आरोग्याच्या दृष्टिकोनातून मांडता येतो
कचऱ्याच्या प्रश्नापेक्षा मुलांचे आरोग्य हा विषय पालक आणि विद्यार्थ्यांना अधिक जवळचा वाटतो.
२. केवळ जागृती पुरेशी नसते
जागृतीनंतर लगेच पर्याय उपलब्ध झाला तर बदलाची शक्यता वाढते.
३. लहान सवयी मोठा बदल घडवू शकतात
दररोज वापरली जाणारी पाण्याची बाटली ही शाश्वत जीवनशैलीकडे नेणारी एक महत्त्वाची सुरुवात ठरू शकते.
४. शाळेच्या नियमित प्रक्रियांचा वापर करता येतो
हजेरीसारख्या दैनंदिन प्रक्रियांमधून सकारात्मक सवयींना बळ देता येते.
५. एका वेळी एक वर्ग हा प्रभावी दृष्टिकोन आहे
छोट्या गटात काम केल्यामुळे संवाद, अंमलबजावणी आणि परिणामांचे निरीक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येते.
प्रकल्प आराखड्यांसाठी महत्त्व
टेलस मॉडेलमधील शिकवण पुढील प्रकारच्या प्रकल्पांसाठी उपयुक्त ठरू शकते:
- शाळांमधील शाश्वतता कार्यक्रम
- CSR आधारित आरोग्य आणि पर्यावरण उपक्रम
- प्लॅस्टिक वापर कमी करण्याच्या मोहिमा
- विद्यार्थ्यांमध्ये वर्तन बदल घडविणारे प्रकल्प
- विभागस्तरीय किंवा शहरस्तरीय प्लॅस्टिक कचरा कमी करण्याचे कार्यक्रम
पुणे शहरातील शाश्वततेसाठी झालेल्या प्रयत्नांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यातून शिकलेल्या धड्यांचे जतन करण्यासाठी मिशन सिटी चक्राने या उपक्रमाचा समावेश पुणे सिटी प्रोजेक्ट रिपॉझिटरीमध्ये केला आहे.